Jelcz 005
GBA 2,5/16
Star 244L w zabudowie Jelczańskich Zakładów Samochodowych - podstawowy średni samochód gaśniczy polskiej straży pożarnej epoki PRL.
Dlaczego „Jelcz”, skoro to Star?
Od końca lat 50. produkcją zabudów pożarniczych w Polsce - decyzją władz państwowych - zajmowały się wyłącznie Jelczańskie Zakłady Samochodowe. Zabudowy montowano i na Starach, i na większych Jelczach, ale oficjalnym producentem gotowego wozu był zawsze Jelcz.
Paradoks: na kabinie widniały duże emblematy Stara, a niewielki napis „Jelcz” umieszczano z tyłu lub z boku - dlatego w powszechnej świadomości wóz funkcjonował jako „Star”. W dokumentach pojazd bywał zapisywany nawet jako „Star 005”. Oficjalna, pełna nazwa: Jelcz 005 GBA-2,5/16 - średni samochód Gaśniczy ze zbiornikiem wodnym (B) 2500 l i Autopompą 1600 l/min.
Historia powstania
Impulsem do budowy nowoczesnego średniego wozu gaśniczego była tragedia - pożar rafinerii w Czechowicach-Dziedzicach (1971), który obnażył słabość wyposażenia polskiej straży: do opanowania ognia ściągano m.in. 11 sekcji gaśniczych z Czechosłowacji. Decyzję o doposażeniu straży podjęto jeszcze w 1971 r.
Drugim filarem był program wojskowy: prace nad terenowym Starem z napędem 4×4 ruszyły w połowie lat 60., a z budżetu MON sfinansowano nowy 150-konny silnik wysokoprężny S359 (stosowany potem w Starach 200, 244 i 266). Pierwszy prototyp Stara 244 trafił w 1970 r. do testów w Wojskowym Instytucie Techniki Pancernej w Sulejówku.
- 1970 - prototyp cywilnego Stara 244 (4×4)
- 1971 - pożar w Czechowicach-Dziedzicach; decyzja o doposażeniu straży
- 1972 - pierwszy prototyp zabudowy 005 (na prototypowym podwoziu Star 244, z czechosłowackim działkiem i starszą kabiną)
- 1975 - start produkcji seryjnej; opóźnienie wynikało z poślizgu FSC przy wdrażaniu podwozi i prac nad silnikiem z wtryskiem bezpośrednim (przy których pomagali Austriacy)
- 1978 - od tego roku hydrauliczne wspomaganie kierownicy (wcześniejsze egzemplarze go nie mają)
- 1979 - koniec 005 (ok. 936–937 szt.); jesienią debiut zmodernizowanego 005M z krajowym osprzętem zamiast importowanego
- 1987 - rezygnacja z działka dachowego w 005M
- 1995 - koniec produkcji 005M; łącznie wszystkich wersji ok. 2000 szt.
Znaczenie i wykorzystanie
Jelcz 005 był pierwszym seryjnym polskim średnim samochodem gaśniczym z autopompą 1600 l/min i napędem na obie osie - w wielu publikacjach uchodzi za pierwszy pełnowartościowy krajowy wóz tej klasy. Przez dwie dekady stanowił trzon taboru zawodowych i ochotniczych straży pożarnych; w jednostkach OSP służył jeszcze w latach 90., a pojedyncze egzemplarze jeździły do akcji długo po 2000 roku.
Typowy życiorys egzemplarza (udokumentowany przypadek z Sępólna Krajeńskiego): podwozie z FSC 1977, zabudowa w Jelczu 1978, służba w straży zawodowej do 1986, potem 23 lata w OSP - w tym wyjazd w sierpniu 1992 r. do pożaru lasu w Kuźni Raciborskiej, największego w Europie Środkowej po II wojnie światowej (załoga pokonała ok. 500 km). W ostatnich latach wiele Jelczy 005/005M trafiło jako pomoc na Ukrainę.
Dane techniczne
Podwozie i napęd - Star 244L
| Podwozie | Star 244L - wersja z wydłużonym rozstawem osi, produkowana wyłącznie pod zabudowę Jelcz 005 |
|---|---|
| Silnik | S359 - diesel R6, 6840 cm³, wtrysk bezpośredni, 2 zawory/cylinder |
| Moc / moment | 150 KM przy 2800 obr./min / 432 Nm przy 1600 obr./min |
| Skrzynia biegów | S5-45, mechaniczna 5+R (licencja ZF) + dwubiegowy reduktor (szosa/teren) |
| Napęd | 4×4; przedni napęd i blokada tylnego mostu włączane elektropneumatycznie z kabiny, bez zatrzymywania |
| Hamulce | bębnowe, wspomaganie pneumatyczne, dwa niezależne obiegi (przód/tył); postojowy pneumatyczny na tylne koła |
| Zawieszenie | resory półeliptyczne, amortyzatory Armstrong, stabilizator tylnego mostu |
| Kierownica | bez wspomagania do 1978 r. (duża wada wczesnych serii) |
Wymiary, masy, osiągi
| Długość / szerokość / wysokość | 6930 / 2490 / 3320 mm |
|---|---|
| Rozstaw osi | 3900 mm |
| Kąt natarcia / zejścia; prześwit | 38° / 25°; 280 mm (poprzeczny) |
| Masa własna / DMC | 6810 kg / 10 580 kg |
| Załoga | 6 osób (2 w kabinie Stara + 4 w kabinie zabudowy) |
| Prędkość maksymalna | 82 km/h (oficjalnie; strażacy mówili o „setce” na liczniku) |
| Zużycie paliwa | 26 l/100 km w jeździe; ok. 20 l/h przy pracy autopompy |
| Paliwo | zbiornik 150 l + 40 l w kanistrach |
Układ wodno-pianowy
| Autopompa | A16/8 (ŚFUP Świdnica) - wirowa, dwustopniowa, jednozakresowa; 1600 l/min przy 8 bar; masa 100 kg; napęd przez przystawkę P45/1 i wał przegubowy; praca na postoju i w ruchu |
|---|---|
| Zasysanie | inżektor spalinowy w układzie wydechowym, sterowany elektropneumatycznie z tablicy sterowniczej; max wysokość ssania 7,5 m |
| Zbiornik wody | 2500 l, stalowy spawany, falochrony, właz rewizyjny, elektryczny wskaźnik poziomu |
| Zbiornik środka pianotwórczego | 250 l, laminat poliestrowo-szklany - pierwsze takie zastosowanie tworzyw w PRL |
| Dozownik środka | Rosenbauer RVMA 200, automatyczny, stężenie 3–7% |
| Działko dachowe | Rosenbauer RM16: woda 1600 l/min / zasięg 45 m; piana 19,5 m³/min / 40 m; obrót 360°, od −20° do +85°; obsługa ręczna z pomostu |
| Szybkie natarcie | zwijadło, wąż 40 m ⌀25 mm z prądownicą 25 (prąd zwarty/rozproszony); podawanie wody niezależnie od rozwinięcia węża; piany podać nie można |
| Nasady | tłoczne 75 ×2 (prawa), ssawne 110 ×2 (lewa i tył), napełniania 75 (tył), spustowe 110 ×2, ssania środka 52 (prawa) |
Zabudowa i wyposażenie
- Nadwozie całkowicie stalowe, dwusegmentowe: wyższy moduł z przedziałem załogi i przelotową skrytką, niższy ze zbiornikiem wody; podest roboczy na górze, wysuwana drabina D10W na dachu.
- Kabina Stara typu 642 (ze Starów 28/29) z unowocześnionym przodem: podwójne lampy w zderzaku, poszerzona atrapa.
- Załoga siedzi na półtwardej ławce tyłem do kierunku jazdy; kabinę zabudowy połączono z kabiną Stara gumowym rękawem, przez który dowódca kontaktował się z załogą.
- Własne ogrzewanie przedziału załogi: wielopaliwowa nagrzewnica Sirocco 232/12 (NRD), pod ławką.
- Skrytki zamykane podnoszonymi żaluzjami aluminiowymi - pierwsze takie rozwiązanie w PRL (w praktyce szybko się zacinały).
- Sygnalizacja: dwutonowa Belma pod zderzakiem; lampy pulsacyjne Elektra LB 3, od 1978 r. LBS 5; szperacz pogorzeliskowy na przedniej ścianie kabiny.
- Normatyw ok. 90 pozycji, m.in.: 3 węże ssawne 110 ze smokiem i koszem, 10 × W75 i 8 × W52 (po 20 m), prądownice wodne i pianowe, zasysacze Z-2/Z-4/Z-8, wytwornice WP-75, zbiornik składany 2500 l, aparaty AP-3M, radiostacja UKF-FM.
Wersje
| Prototyp (1972) | czechosłowackie działko, starsza kabina 642, inna struktura zabudowy |
|---|---|
| 005 (1975–1979) | wersja opisana wyżej; ok. 936–937 szt. |
| 005M (1979–1995) | krajowy osprzęt zamiast importowanego; od 1983 r. silnik S359M; od 1987 r. bez działka dachowego |
| 008 GBM 2,5/8 (1983–1998) | wersja uproszczona dla OSP: bez autopompy (motopompa) i bez działka; 731 szt. do 1990 r. |
Ciekawostki
„Coca-Cola”
Najsłynniejszy przydomek wozu. Wziął się od Starów 28/29 wożących skrzynki z Colą (licencję kupiono w 1972 r.) - ich boczne plandeki przypominały żaluzje wozów pożarniczych. Krążyły też warianty: „Pepsi”, „Koka”, „Pepsa”, „Pepsianka” i „Tarka”.
Zbiornik pusty w 2 minuty
Działko RM16 przy pełnej wydajności opróżniało 2500-litrowy zbiornik w niecałe 2 minuty - stąd kluczowa rola sprawnego zasilania zewnętrznego.
Pierwszy raz w PRL
Pierwsze seryjne żaluzje aluminiowe w skrytkach i pierwszy zbiornik środka pianotwórczego z laminatu - oba debiuty w polskim pożarnictwie przypadły właśnie na 005.
Siłownia zamiast wspomagania
Do 1978 r. brak wspomagania kierownicy - manewrowanie 10-tonowym wozem wymagało ogromnej siły i do dziś zaskakuje kierowców zabytkowych egzemplarzy.
Wojskowy rodowód silnika
S359 - „pierwszy krajowy diesel o wysokiej kulturze pracy” - powstał za pieniądze MON; przy dopracowaniu wtrysku bezpośredniego pomagali Austriacy.
Klasyk w zasięgu ręki
Sprawny egzemplarz kosztuje dziś ok. 10–22 tys. zł, a części bywają tańsze niż do Poloneza (panewki 90–250 zł, rozrusznik ~500 zł). Cywilny Star 244 jest paradoksalnie rzadszy od pożarniczego.
Jelcz 005 obsługiwało się z dwóch miejsc: napęd autopompy włączał kierowca dźwignią przy fotelu, a zasysanie, zawory i kontrolę pracy prowadzono z tablicy sterowniczej w środkowym przedziale - nad którą zamontowano zwijadło szybkiego natarcia.
Źródła
- PRL998 - Jelcz 005 GBA 2,5/16 · Jelcz 005M
- Auto Świat - Historia najpopularniejszego pojazdu pożarniczego PRL
- Izba Historyczna Żarów - Jelcz 005 (Star 244L)
- Muzeum CMP - Świdnicka Fabryka Urządzeń Przemysłowych
- Opis obsługi autopompy A16/8 w GBA 2,5/16 typ 005 · Wikipedia - Jelcz 005
Opracowanie na podstawie źródeł internetowych, stan na 15.11.2026. Liczby produkcji podawane w źródłach różnią się o 1 szt. (936/937). Wersja v1.
