Nasz wóz strażacki Star 244 przed drewnianym domem w Siedlisku

Siedlisko Sobibór · Na miejscu

Nasz Wóz Strażacki Star 244

Czerwony klasyk, który ma swoje miejsce wśród drewnianych domów i zieleni Siedliska.

Z bliska

W Siedlisku Sobibór można spotkać coś, czego nie spodziewa się po spokojnym poleskim krajobrazie: prawdziwy, czerwony wóz strażacki Star 244. Zatrzymaj się na chwilę przy jego charakterystycznej sylwetce i zajrzyj do galerii.

Zobacz i posłuchaj

Star 244 w ruchu

Film pozwala przyjrzeć się bliżej maszynie, której historię opisujemy poniżej.

Historia i technika

Warto wiedzieć więcej

Opracowanie historyczno-techniczne · listopad 2026

Jelcz 005
GBA 2,5/16

Star 244L w zabudowie Jelczańskich Zakładów Samochodowych - podstawowy średni samochód gaśniczy polskiej straży pożarnej epoki PRL.

1975–79produkcja 005
~937egzemplarzy 005
2500 lzbiornik wody
1600 l/minautopompa A16/8
150 KMsilnik S359

Dlaczego „Jelcz”, skoro to Star?

Od końca lat 50. produkcją zabudów pożarniczych w Polsce - decyzją władz państwowych - zajmowały się wyłącznie Jelczańskie Zakłady Samochodowe. Zabudowy montowano i na Starach, i na większych Jelczach, ale oficjalnym producentem gotowego wozu był zawsze Jelcz.

Paradoks: na kabinie widniały duże emblematy Stara, a niewielki napis „Jelcz” umieszczano z tyłu lub z boku - dlatego w powszechnej świadomości wóz funkcjonował jako „Star”. W dokumentach pojazd bywał zapisywany nawet jako „Star 005”. Oficjalna, pełna nazwa: Jelcz 005 GBA-2,5/16 - średni samochód Gaśniczy ze zbiornikiem wodnym (B) 2500 l i Autopompą 1600 l/min.

Historia powstania

Impulsem do budowy nowoczesnego średniego wozu gaśniczego była tragedia - pożar rafinerii w Czechowicach-Dziedzicach (1971), który obnażył słabość wyposażenia polskiej straży: do opanowania ognia ściągano m.in. 11 sekcji gaśniczych z Czechosłowacji. Decyzję o doposażeniu straży podjęto jeszcze w 1971 r.

Drugim filarem był program wojskowy: prace nad terenowym Starem z napędem 4×4 ruszyły w połowie lat 60., a z budżetu MON sfinansowano nowy 150-konny silnik wysokoprężny S359 (stosowany potem w Starach 200, 244 i 266). Pierwszy prototyp Stara 244 trafił w 1970 r. do testów w Wojskowym Instytucie Techniki Pancernej w Sulejówku.

  • 1970 - prototyp cywilnego Stara 244 (4×4)
  • 1971 - pożar w Czechowicach-Dziedzicach; decyzja o doposażeniu straży
  • 1972 - pierwszy prototyp zabudowy 005 (na prototypowym podwoziu Star 244, z czechosłowackim działkiem i starszą kabiną)
  • 1975 - start produkcji seryjnej; opóźnienie wynikało z poślizgu FSC przy wdrażaniu podwozi i prac nad silnikiem z wtryskiem bezpośrednim (przy których pomagali Austriacy)
  • 1978 - od tego roku hydrauliczne wspomaganie kierownicy (wcześniejsze egzemplarze go nie mają)
  • 1979 - koniec 005 (ok. 936–937 szt.); jesienią debiut zmodernizowanego 005M z krajowym osprzętem zamiast importowanego
  • 1987 - rezygnacja z działka dachowego w 005M
  • 1995 - koniec produkcji 005M; łącznie wszystkich wersji ok. 2000 szt.

Znaczenie i wykorzystanie

Jelcz 005 był pierwszym seryjnym polskim średnim samochodem gaśniczym z autopompą 1600 l/min i napędem na obie osie - w wielu publikacjach uchodzi za pierwszy pełnowartościowy krajowy wóz tej klasy. Przez dwie dekady stanowił trzon taboru zawodowych i ochotniczych straży pożarnych; w jednostkach OSP służył jeszcze w latach 90., a pojedyncze egzemplarze jeździły do akcji długo po 2000 roku.

Typowy życiorys egzemplarza (udokumentowany przypadek z Sępólna Krajeńskiego): podwozie z FSC 1977, zabudowa w Jelczu 1978, służba w straży zawodowej do 1986, potem 23 lata w OSP - w tym wyjazd w sierpniu 1992 r. do pożaru lasu w Kuźni Raciborskiej, największego w Europie Środkowej po II wojnie światowej (załoga pokonała ok. 500 km). W ostatnich latach wiele Jelczy 005/005M trafiło jako pomoc na Ukrainę.

Dane techniczne

Podwozie i napęd - Star 244L

PodwozieStar 244L - wersja z wydłużonym rozstawem osi, produkowana wyłącznie pod zabudowę Jelcz 005
SilnikS359 - diesel R6, 6840 cm³, wtrysk bezpośredni, 2 zawory/cylinder
Moc / moment150 KM przy 2800 obr./min / 432 Nm przy 1600 obr./min
Skrzynia biegówS5-45, mechaniczna 5+R (licencja ZF) + dwubiegowy reduktor (szosa/teren)
Napęd4×4; przedni napęd i blokada tylnego mostu włączane elektropneumatycznie z kabiny, bez zatrzymywania
Hamulcebębnowe, wspomaganie pneumatyczne, dwa niezależne obiegi (przód/tył); postojowy pneumatyczny na tylne koła
Zawieszenieresory półeliptyczne, amortyzatory Armstrong, stabilizator tylnego mostu
Kierownicabez wspomagania do 1978 r. (duża wada wczesnych serii)

Wymiary, masy, osiągi

Długość / szerokość / wysokość6930 / 2490 / 3320 mm
Rozstaw osi3900 mm
Kąt natarcia / zejścia; prześwit38° / 25°; 280 mm (poprzeczny)
Masa własna / DMC6810 kg / 10 580 kg
Załoga6 osób (2 w kabinie Stara + 4 w kabinie zabudowy)
Prędkość maksymalna82 km/h (oficjalnie; strażacy mówili o „setce” na liczniku)
Zużycie paliwa26 l/100 km w jeździe; ok. 20 l/h przy pracy autopompy
Paliwozbiornik 150 l + 40 l w kanistrach

Układ wodno-pianowy

AutopompaA16/8 (ŚFUP Świdnica) - wirowa, dwustopniowa, jednozakresowa; 1600 l/min przy 8 bar; masa 100 kg; napęd przez przystawkę P45/1 i wał przegubowy; praca na postoju i w ruchu
Zasysanieinżektor spalinowy w układzie wydechowym, sterowany elektropneumatycznie z tablicy sterowniczej; max wysokość ssania 7,5 m
Zbiornik wody2500 l, stalowy spawany, falochrony, właz rewizyjny, elektryczny wskaźnik poziomu
Zbiornik środka pianotwórczego250 l, laminat poliestrowo-szklany - pierwsze takie zastosowanie tworzyw w PRL
Dozownik środkaRosenbauer RVMA 200, automatyczny, stężenie 3–7%
Działko dachoweRosenbauer RM16: woda 1600 l/min / zasięg 45 m; piana 19,5 m³/min / 40 m; obrót 360°, od −20° do +85°; obsługa ręczna z pomostu
Szybkie natarciezwijadło, wąż 40 m ⌀25 mm z prądownicą 25 (prąd zwarty/rozproszony); podawanie wody niezależnie od rozwinięcia węża; piany podać nie można
Nasadytłoczne 75 ×2 (prawa), ssawne 110 ×2 (lewa i tył), napełniania 75 (tył), spustowe 110 ×2, ssania środka 52 (prawa)

Zabudowa i wyposażenie

  • Nadwozie całkowicie stalowe, dwusegmentowe: wyższy moduł z przedziałem załogi i przelotową skrytką, niższy ze zbiornikiem wody; podest roboczy na górze, wysuwana drabina D10W na dachu.
  • Kabina Stara typu 642 (ze Starów 28/29) z unowocześnionym przodem: podwójne lampy w zderzaku, poszerzona atrapa.
  • Załoga siedzi na półtwardej ławce tyłem do kierunku jazdy; kabinę zabudowy połączono z kabiną Stara gumowym rękawem, przez który dowódca kontaktował się z załogą.
  • Własne ogrzewanie przedziału załogi: wielopaliwowa nagrzewnica Sirocco 232/12 (NRD), pod ławką.
  • Skrytki zamykane podnoszonymi żaluzjami aluminiowymi - pierwsze takie rozwiązanie w PRL (w praktyce szybko się zacinały).
  • Sygnalizacja: dwutonowa Belma pod zderzakiem; lampy pulsacyjne Elektra LB 3, od 1978 r. LBS 5; szperacz pogorzeliskowy na przedniej ścianie kabiny.
  • Normatyw ok. 90 pozycji, m.in.: 3 węże ssawne 110 ze smokiem i koszem, 10 × W75 i 8 × W52 (po 20 m), prądownice wodne i pianowe, zasysacze Z-2/Z-4/Z-8, wytwornice WP-75, zbiornik składany 2500 l, aparaty AP-3M, radiostacja UKF-FM.

Wersje

Prototyp (1972)czechosłowackie działko, starsza kabina 642, inna struktura zabudowy
005 (1975–1979)wersja opisana wyżej; ok. 936–937 szt.
005M (1979–1995)krajowy osprzęt zamiast importowanego; od 1983 r. silnik S359M; od 1987 r. bez działka dachowego
008 GBM 2,5/8 (1983–1998)wersja uproszczona dla OSP: bez autopompy (motopompa) i bez działka; 731 szt. do 1990 r.

Ciekawostki

„Coca-Cola”

Najsłynniejszy przydomek wozu. Wziął się od Starów 28/29 wożących skrzynki z Colą (licencję kupiono w 1972 r.) - ich boczne plandeki przypominały żaluzje wozów pożarniczych. Krążyły też warianty: „Pepsi”, „Koka”, „Pepsa”, „Pepsianka” i „Tarka”.

Zbiornik pusty w 2 minuty

Działko RM16 przy pełnej wydajności opróżniało 2500-litrowy zbiornik w niecałe 2 minuty - stąd kluczowa rola sprawnego zasilania zewnętrznego.

Pierwszy raz w PRL

Pierwsze seryjne żaluzje aluminiowe w skrytkach i pierwszy zbiornik środka pianotwórczego z laminatu - oba debiuty w polskim pożarnictwie przypadły właśnie na 005.

Siłownia zamiast wspomagania

Do 1978 r. brak wspomagania kierownicy - manewrowanie 10-tonowym wozem wymagało ogromnej siły i do dziś zaskakuje kierowców zabytkowych egzemplarzy.

Wojskowy rodowód silnika

S359 - „pierwszy krajowy diesel o wysokiej kulturze pracy” - powstał za pieniądze MON; przy dopracowaniu wtrysku bezpośredniego pomagali Austriacy.

Klasyk w zasięgu ręki

Sprawny egzemplarz kosztuje dziś ok. 10–22 tys. zł, a części bywają tańsze niż do Poloneza (panewki 90–250 zł, rozrusznik ~500 zł). Cywilny Star 244 jest paradoksalnie rzadszy od pożarniczego.

Jelcz 005 obsługiwało się z dwóch miejsc: napęd autopompy włączał kierowca dźwignią przy fotelu, a zasysanie, zawory i kontrolę pracy prowadzono z tablicy sterowniczej w środkowym przedziale - nad którą zamontowano zwijadło szybkiego natarcia.

Źródła

Opracowanie na podstawie źródeł internetowych, stan na 15.11.2026. Liczby produkcji podawane w źródłach różnią się o 1 szt. (936/937). Wersja v1.